Ka Tato, Bayaning Dapat Makilala
Ni Alexander Martin Remollino

NANG mabanggit ko sa isang pag-uusap noong Abril ang pangalan ni Jazmin Banal, yaong abugadang testigo sa impeachment trial ng dating Pangulong Estrada na ininsulto ni Miriam Defensor-Santiago at pinuri naman ni Raul Roco dahil sa higit niyang pagpapahalga sa paninindigan kaysa sa salapi, ang ipinakli ng isang dati kong kamag-aral ay, “Sino ‘yon? Artista ba ‘yon?”

Ganyan din ang malamang ang mangyayari kung mabanggit mo sa isang huntahan ang pangalang Renato Constantino. Ngunit banggitin mo ang mga pangalang April Boy Regino, Onemig Bondoc, Richard Gomez, at Andrew E., at walang magsasabing hindi niya kilala ang mga ito.

Dapat bang mangyari ito? Silipin natin ang buhay ni Renato Constantino.

Ka Tato kung tawagin siya ng mga taong malapit sa kanya. Marami siyang ginampanang papel noong nabubuhay pa siya: mananalaysay, mamumunang panlipunan, manunuring pampulitika at ekonomista. Subalit higit siyang nagugunita ng iilang nakakikilala sa kanya bilang isang makabayan at tagapagsulong ng pagbabago. Kinilala siya ng manunulat, aktibista at propesor na si Bienvenido Lumbera bilang isang “rebolusyonaryong tagapaghubog ng kamalayan.”

Isa pang paslit si Ka Tato nang una niyang ipamalas ang taas ng paninindigan at ang katapangang ipaglabn ang matwid. Ayon sa kanyang biyograpong si Rosalinda Pineda-Ofreneo, maging ang mga magulang niya’y di niya pinangimihang punahin kung nagkakamali. Ang mga katangian niyang nabanggit ang hambambuhay na magtatangi sa kanya sa nakararami. Matalino at mahusay sa pagsusulat si Ka Tato, at ang mga katangiang ito’y kanyang ginamit upang isulong ang kapakann ng bayan.

Naging Punong Patnugot siya ng Philippine Collegian, ang pahayagang ng mga mag-aaral ng Unibersidad ng Pilipinas (UP), noong 1939, sa gulang na 20. Hindi siya nagsayang ng oras. Agad niyang pinasiklab ang mga pahina ng Collegian sa pamamagitan ng kanyang mga artikulo at editoryal na dumuduro sa mga kabuktutan ng mga Amerikanong mananakop, sa pagsakyod ng mga namamahala sa mga dayuhan at sa kanilang mga katiwalian, at sa mga kabulukan ng kinagisnan niyang lipunan.
Makalawa siyang may nakabanggang “mataas na tao” dahil sa matatapang niyang akda sa Philippine Collegian.

Sa isa niyang editoryal ay pinitik niya ang noo’y Pangulong Manuel Quezon dahil sa pagsusulong nito ng isang sistemang pampulitikang may iisang partido lamang. Taliwas ito sa diwa ng demokrasya, ani Ka Tato. Si Quezon ay napilitang magbigay ng isang symposium sa UP kung saan sinabi niyang ang kanyang isinusulong ay di isang sistemang may iisang partido kundi isang “demokrasyang walang partido.” Pagkatapos ng symposium ay nagtanghal ng isang debate si Ka Tato. Di naglao’y ipinatawag siya ni Quezon sa Malacanang at doo’y pinagalitan nang pinagalitan.

Nakabangga rin niya ang isang Amerikanong opisyal militar na kilala lamang ngayon sa apelyidong Raymond. Ikinagalit ng naturang opisyal ang kanyang artikulo tungkol sa mga kahayupang pinaggagawa ng mga sundalong Amerikano--panununog ng mga baryo, pagpatay sa mga sanggol, panggagahasa sa mga babae, at pagpapahirap sa mga bihag--noong sinasakop nila ang Pilipinas. Tinanong siya tungkol sa pinagkunan niya ng impormasyon, ang aklat na The Conquest of the Philippines nina Moorfield Storey at Marcial Licahuco. Di naman siya pinarusahan, subalit binalaan siya laban sa patuloy na pagsusulat tungkol sa gayong mga paksa.

Hindi nakapigil kay Ka Tato ang mga karanasang ito.

Nang hindi siya makuha sa pagpapagalit, sinubok siyang daanin ni Quezon sa isang uri ng panunuhol. Inutusan nito si Carlos Romulo, noo’y patnugot ng Philippines Herald, na alukin siya ng pagka-iskolar sa Estados Unidos upang manahimik siya. Di nagdalawang-isip si Ka Tato na tanggihan ang nakatutuksong alok.

Noong dekada 50, natikman ni Ka Tato ang kalupitan ng kamay na bakal ng pamahalaang Quirino. Ang lahat ng makabayan noo’y tinutugis ng pamahalaan. Maraming progresibong intelektuwal ang ipinadakip at ipinabilanggo. Kabilang sa mga ito si Ka Tato. Sandali lamang siya sa bilangguan, subalit hindi roon natapos ang kanyang kasamaang-palad. Ilang taon ding ipinagbawal ang paglalathala ng kanyang mga akda sa mga magasin at pahayagan.

Habang hindi siya nakapagsusulat ay ibunuhos niya ang kanyang panahon sa pagtuturo ng Agham Pampulitika at Kasaysayan sa Far Eastern University. Subalit nawala sa kanya maging ang trabahong ito matapos niyang makabangga ang isang “malaking tao” sa naturang pamantasan.

Matapos ito’y nahirapan siyang makakuha ng trabaho, kaya’t napilitan siyang pasukin maging ang mga hanapbuhay na malayo sa kanyang dating mga gawain, kabilang ang pagiging ekonomista sa Binalbagan-Isabela Sugar Company at administrative assistant sa Philippine Industrial Company at Portland Cement Company.

Datapwat di nilusaw ng mga karanasang ito ang kanyang paninindigan. Noong mga huling taon ng dekada 50, nakabalik siya sa pagsusulat. Ipinagpatuloy niya ang kanyang sinimulan noong 1939.

Noong 1959, muli niyang natikman ang pang-iipit ng pamahalaan. Ang kanyang isang taong termino bilang professorial lecturer sa UP ay di na pinalawig ng noo’y Pangulo ng Pamantasan, si Vicente Sinco. Muling ipinagbawal ang paglalathala ng kanyang mga akda sa mga peryodiko.

Noong 1961, tumestigo laban sa kanya ang ngayo’y Tagapangulo ng Movie and Television Review and Classification Board na si Alejandro Roces sa harap ng Commission on Un-Filipino Activities (CUFA), na noo’y pinamumunuan ni Leonardo Perez. Lumaban siya sa pamamagitan ng paghamon sa CUFA na lumikha ng isang tunay na kaso laban sa kanya.
Noong nagsisimula pa lamang ang ikalawang termino ni Ferdinand Marcos bilang Pangulo, sinabihan siya ng mga Lopez, ang pamilyang nagmamay-ari ng Manila Chronicle kung saan siya kolumnista noon, na palambutin nang kaunti ang kanyang pagbatikos sa Pangulo sapagkat baka maapektuhan nito ang hiling ng MERALCO, na pagmamay-ari rin ng mga Lopez, na maitaas ang singil sa kuryente. Nagbitiw mula sa nasabing pahayagan si Ka Tato.

Nang ipahayag ang batas militar, saglit siyang ipinailalim sa house arrest. Makaraan ito’y nagpatuloy siya sa kanyang mga gawain, na para bang walang nangyari sa kanya. Ibinuhos niya ang kanyang panahon sa pagsasaliksik tungkol sa kasaysayan ng Pilipinas at sa pagsulat nito mula sa pananaw ng sambayanan.

Hanggang sa kanyang pagpanaw nong 1999, hindi huminto si Ka Tato sa kanyang makabuluhang pagsusulat.

Malawak ang ambag ni Ka Tato sa ating kasaysayan: ang pagsisiwalat ng pagkakagapos ng ating kabuhayan sa imperyalismong Amerikano, pagtuligsa sa isang sistemang pampulitikang pinakikinabangan ng iilang mayayaman lamang at ng mga dayuhang kanilang pinapanginoon, pag-aaral hinggil sa Kanluraning katangian ng ating kultura, pagkondena sa malawak na kawalan ng katarungan sa ating lipunan, pagbubunyag ng di-naisisiwalat na pakikibaka ng sambayanang Pilipino, at pakikipaglaban alang-alang sa tunay na kalayaan at demokrasya.

Ngunit ang nagtanging lalo kay Ka Tato ay ito: na siya’y nanatiling isang makabayan sa harap ng kayhihirap tiising mga pagsubok, at hanggang sa huling hibla ng hininga niya.

Si Renato “Ka Tato” Constantino ay isang bayaning hindi kilala. Dapat siyang makilala, at higit siyang karapat-dapat na makilala kaysa kung sinu-sino riyang kung tutuusi’y wala namang dahilan upang hangaan ng madla.