Mas masarap palang kapartner ng yosi ang kape. Ito ang aking napatunayan
sa halos isang linggong paglalagalag sa hilagang bahagi ng Quezon.
Marlborong bukid (Fortune) at matapang na kape tuwing umaga at hapon,
samahan pa ng sariwang hangin-bukid at masayahing mga ka-buddy, sa
ganang akin iyon ay sapat na. Subalit habang tumatagal ang aking dalaw,
napaglimi kong napakaliit na sakripisyo pa pala ng mga ito.
Sa petibugoy na katulad ko, magaan pa talaga ang diet na iyon. Ayon
na rin sa kwento ng ilang mga tropa, dumarating ang panahong isang
beses lang silang nakakakain sa maghapon, lalo na kapag may mga depensiba.
“Siyempre wala nang panahong magluto kapag umaatake na ang mga
kaaway. Bahala na ang masa sa amin,” ang naaalala kong sinabi
ni Driggs sa aming kwentuhan sa pagitan ng umaasong kape. Sabagay,
iisipin mo pa nga ba naman ang kalam ng iyong sikmura kapag hinahabol
ka na ng kamatayan? Bigla ko tuloy naalala ang mga sunud-sunod na
parangal-libing sa mga masang-aktibista na pinapatay dito sa Quezon.
Pinagkrus ko ang aking mga daliri.
Sina Driggs at Jeff ang nagsilbi naming yayo simula una hanggang
huling araw. Parehong nasa sektor ng kabataan pa lang ang dalawa simula
nang maugnayan sa pambansa-demokratikong lihim na kilusan. Mula sa
mayamang uri na magsasaka, binatilyo pa lang si Driggs nang maugnayan
at tuluyan ng nag-fulltime sa kanayunan. Ilang taon na rin siya dito
at hanggang sa ngayon ay mababakas pa rin ang taas-moral na paglilingkod
sa masa. Si Jeff naman ay nagmula sa kabataang-estudyante. Dahilan
sa abot-leeg na pagtaas ng matrikula, represyon, komersyalisasyon
at kagustuhan na ring itaas ang antas ng kanyang pakikibaka ay nagpasyang
lisanin ang maluhong mundo ng burgis. Sa aking tantya, hindi kami
nagkakalayo ng edad.
Mula sa lokalidad, na-interbyu ko si Mang Johnnie. Pangunahin niyang
gawain ang magsilbing MB o milisyang bayan. Sila ang nagsisilbing
mga “postehan” o tagapangalaga sa seguridad sa ibaba lalo
na kapag may mga dumarating na mga kaaway. Sapagkat pinanday ng kahirapan,
tanggap ng kanyang pamilya ang kanyang buhay, lalo pa’t pinatay
ng mga CAFGU ang kanyang pinsan. Wala siyang sariling lupa, kung kaya
puhunan niya rin ang kanyang pagod at lakas upang maitaguyod ang kanyang
pamilya.
Sa pusod ng gubat, mahalumigmig ang klima kahit tanghaling tapat.
Nahirapan tuloy akong patuyuin ang iilang pirasong damit na aking
dala. Palibhasa’y hindi ganap na nakapaghanda, napilitan pa akong
manghiram ng sabong panlaba sa isang kasama, kay Miles. “Mahal
kita pero mas mahal ko ang trabaho ko,” ito ang hindi malilimutang
parting words ni Miles sa kanyang dating karelasyon sa ibaba, nang
siya ay papiliin nito sa kayang gawain o ang kanilang pag-iibigan.
Mula sa pambansang minorya, noong una’y hindi tanggap ng pamilya
ni Miles ang kanyang piniling buhay. Subalit sa pamamagitan ng pagpapaunawa
sa kanila, sa kalauna’y natanggap na rin nila ito. Bata pa lang
siya, pinangarap na niyang pumasok sa armaduhan, kung kaya hindi na
niya pinalampas ang pagkakataon ng minsang dumalaw ang mga kasama
sa kanilang lugar. Sabi pa niya, “Kung malaki ang pangangailangan
sa labas, mas dito sa kanayunan, lalo na ang mga kabataan. Dito, mas
kitang-kita ang hirap at ang pagsasamantala sa mga mamamayan.”
Sa ngayon, inspirasyon ni Miles sa kanyang masikhay na pagkilos ang
kanyang dating karelasyon na namatay sa engkwentro.
“Pagod at pagal na ang aking katawan, ngunit tinuruan mo akong
lumakad at humakbang para sumulong.” Ito ang paboritong linya
ni Boloy. Mula sa sektor ng manggagawa, limang taon siyang nag-organisa
sa pagawaan, namuno sa mga welga’t rali hanggang sa huli’y
napagpasyahan ding hindi sapat ang pakikibaka sa lansangan upang makamit
ang pagkakapatas. Noong una, integrasyon lang din ang kanyang pakay
sa kanayunan, subalit naging malaking impluwensya sa kanyang pagpapasya
ang pasistang pagkakapaslang sa human rights worker na si Eden Marcellana.
Ayon pa rin sa kanya, malaki ang bahagi ng mga kabataang nakapag-aral
sa ideolohiya at pulitika sa loob, pangunahin na sa bahagi ng literasiya
na siyang kakulangan ng mga ilang mga kasama, lalo na iyong mga nagmula
sa uring magbubukid. Mensahe niya sa mga kabataan na “tumungo
sa kanayunan upang makatulong at mag-ambag sa pakikibaka ng mamamayan.”
Paborito niyang sigarilyo ang Marlboro noong nasa lokalidad pa siya.
Sa ngayon, maligaya siya kahit wala siyang babae sa kanyang buhay,
ayon na rin sa kanya.
Paborito ring sigarilyo ni Ka Airies ang Marlboro. Sa ngayon, wala
na siyang karapatang mamili. Aniya, kung ano ang supply, iyon ang
kanyang pinagtatyagaan. Nagmula sa uring magsasaka, noong una’y
hindi niya hinangad na mag-FT sa armaduhan. Subalit napilitan siyang
lisanin ang pamumuhay sa ibaba nang matapos sunugin at gibain ng mga
militar ang kanyang bahay ay pinagbintangan pa siyang kasapi ng New
People’s Army. Anupa’t masang aktibista pa lang siya ay
nasa OB hitlist (Order of Battle) na siya ng mga militar. Sa ngayon,
hindi niya naiiwasang mangulila sa kanyang pamilya subalit para sa
kanya, una ang kapakanan ng rebolusyon higit anupaman. Hangad niya
ang tuluy-tuloy na pagkilos ng mga kasama saan mang uri ng pakikibaka
ang piliin, at ang pagtaas pa ng antas ng kamalayaan ng mga kabataan
para sa panlipunang pagpapalaya.
Ito rin ang hangad ni Ka Daniel na kung sa katagalan naman sa paglilingkod
ang pagbabatayan ay siguradong sobrang pasado. Mula sa uring magsasaka,
matapang ang dugong nananalaytay sa kanyang ugat. Halos buong pamilya
niya’y kumikilos para sa rebolusyon, aniya. Isang beteranong
mandirigma, isa na lang daw ang kulang sa kanya, ang karelasyon na
hanggang sa ngayon ay hindi pa rin niya matagpuan.
Hindi ko makakalimutan ang aking interbyu kay Iraya o Hiraya. Paano
ko ba makakalimutang Hiraya din ang minsang itinawag sa akin ng isang
kasama rito sa lokalidad. Bukod pa riyan, pareho rin kaming nagmula
sa kabataang-estudyante. Bente-otso anyos na si Iraya, may isang anak,
kabiyak ng isang kasama sa yunit na iyon. Kasasampa lang niya ulit,
dahilan na rin sa maselan niyang pagbubuntis at ilang mga personal
na problema. Masang–aktibista pa lang siya ay tutol na ang kanyang
mga magulang. Hindi na niya natapos ang kanyang kursong Komersyo dahilan
na rin sa kahirapan ng buhay. “Self-supporting student ako,”
ang banggit niya. Tuluyan na nga siyang itinakwil ng pumasok siya
sa armaduhan. Sa kabila nito, alam niyang darating ang panahong matatanggap
ng kanyang magulang ang kanyang piniling buhay. Philipp din ang kanyang
paboritong sigarilyo. Pumasok sa kanayunan at tahakin ang pinakamataas
na antas ng pakikibaka--iyan ang kanyang iniwang hamon sa mga peti-burgis
partikular na ang mga kabataan.
Maaring isipin ng iba na kabaliwan o katangahan ang kanilang pagyakap
sa ganitong uri ng pamumuhay, subalit sa para sa kanila, isa itong
pagsasakripisyo para sa ngalan ng paglilingkod sa malawak na hanay
ng mamamayan.
Sa pagsusuma, bagama’t napakaikli ng panahon ng aking pagdalaw
at paglalagalag, higit kong naunawaan ang kahalagahan ng bawat oras.
“Seize the day, seize the hour” kumbaga, sabi na rin ni
kasamang Mao. Lalong higit sa mga kabataan, kinakailangan lagi ang
mapagpasyang pagkilos. Nasa indibidwal pa rin naman ang pagpapasya
kung mananatiling bulag at bingi sa paligid o tutugon sa mapanghamong
panahon. Parang yosing magpapamulat sa reyalidad ng buhay at kapeng
magpapagising sa natutulog na katinuan ng sinuman.
At natapos ko rin ang aking artikulo sa pagitan ng pagsimsim sa pangatlong
mug na kape at pulang Marlboro. Ahhh, madaling araw na! Ilang saglit
pa at sisilay na ang mapulang pagbubukang-liwayway ng silangan. Hindi
na siguro ako makakatulog.
---------------
Si Liyang ay isang manunulat-pangkampus, lider-aktibista sa isang
burgis na kolehiyong pag-aari ng pulitiko, adik sa Shawarma, at tambay
ng Quantum
