Kontra Biyahilo
(Tatlong Eksena Mula sa Araw-araw na Digmaan sa Urban Jungle)
Ni Dina Sy-Sicat

LECHENG SOUTH South Expressway na 'to.

Galit ako sa konkretong ahas, akong paulit-ulit na biktima ng malupit na tuklaw ng lungsod.

Punyetang MRT 'yan.

Minumura ko ang alupihang bakal, habang sinasagupa ang trapik, usok, alikabok, at panganib sa pagtitiyagang umuwi araw-araw sa isang semi-urban na pekeng paraiso.

Walanghiya kang manyakis ka.

Babae akong napopoot sa araw-araw na pag-iwas sa mapagsamantalang mga kamay na ang puntirya'y bulsa, kundi man hita.

Sino nga ba ngayon ang hindi nagagalit, nagmumura, napopoot sa sari-saring dahilan habang bumibiyahe sa masalimuot na sementadong gubat? Manhid na tayo sa mala-gyerang mga eksenang itinatanghal araw-araw sa lungsod.

Dati, ang aalalahanin mo lang sa pagluwas ay pagkahilo at konting pagkangawit kung siksikan ang sasakyan. Ang hilo, madali namang lunasan ng Bonamine, balat ng dalandan, o plastic bag kung talagang 'di mapigilan. At dahil walang trapik, kayang tiisin ang sikip ng kinauupuan.

Ibang-iba na ngayon ang biyahe, at maging ang anyo ng tinatahak na daan ng libu-libong nagco-commute araw-araw. Pero, eh ano naman ngayon kung iba na ang pangalang nakabalandra sa mga higanteng billboard na "Road Lighting: Project of Mayor ____" kung hindi pa rin natitigil ang mga kahunghangan at katiwalian sa pamahalaan, at maging sa mga pribadong establisimyento? Ano'ng saysay kung nagpalit na ang mukhang nakaimprenta sa MRT ticket ko kung sa bawat paglalakbay ay nariyan pa rin ang banta ng pananamantala at karahasan?

Unang eksena:

Kampante kang nakasakay sa MRT, eksakto lang dapat ang dating sa opisina. Biglang hihinto, gagaralgal ang gulong sa pagsadsad sa riles na bakal. Technical problem, ia-announce ng driver. Sorry for the inconvenience. Lilipas ang limang minuto, sampu…labinglima. Putcha, stranded na kayong lahat. Gusto mo nang magwala. Kailangan nang buksan ang bintana kung gusto mo pang makahinga, hindi na umuubra ang aircon. 'Pag minalas-malas ka pa, belated penitensya—lakad sa riles na parang Death March. Syempre asa pang 'di ka male-late sa trabaho.

At aba, akala pa yata nila nag-enjoy kayo! Akalain mo ba kasing maulit pa 'yun? Hindi lang minsan, kundi humigit-kumulang minsan isang linggo mo sigurong mararanasan ang ganoon. Ano 'to, mala-roller coaster na biglang titigil sa gitna for suspense, habang nakabitin sa ere ang mga pasahero? 'Di kaya may proposal na i-combine ang tren ng MRT sa isang carnival ride, at sinusubukan nila ngayon kung papatok 'to?

May variations din pala ang ride. Pwedeng nasa platform ka na at naninigas na ang tuhod sa kahihintay, pero wala ni anino ng parating na tren. Iniwanan ka na't minura sa text ng ka-appointment na kanina mo pa dapat sinipot, saka pa lang darating si pesteng tren. Na-delay lang naman pala raw ng beinte minutos dahil sa technical problem; sorry ulit for the inconvenience. O kaya, paakyat ka pa lang sa istasyon, sasalubungin ka na ng announcement: wala pa pong tumatakbong tren, may technical problem. Sorry again for the inconvenience. Pwede ka raw maghintay, o kung nagmamadali ka naman pero nakabili ka na ng ticket, pwede mong i-refund na lang ang ticket para makasakay ng bus. Parang pinapapili ka kung paano mo gustong ma-late: dahil sa buhul-buhol na traffic sa Edsa (na iniiwasan mo nga kaya ka nag-MRT, di ba?) o dahil sa makatirik-matang kahihintay sa wala. 'Di lang pala suspense, game of chance pa. Suwertehan na lang kung makakarating ka nang buhay sa patutunguhan mo sa tamang oras. At kung makarating ka man sa wakas, sasalubungin ka ng sirang escalator at elevator at nanlilimahid na CR: out of order, no water supply; sorry for the inconvenience.

Pero kulang pa pala! Akalain mo pa mandin na ibalita minsan sa radyo na napakalaki raw ng utang na buwis ng Metrostar sa Quezon City government. Ewan kung bakit hindi pumutok nang husto sa media ang exposé na ito at mukhang 'di na rin na-follow-up. Pero kung totoo nga ito, ano naman kaya ang idadahilan ng management ng Metrostar? Tumambak at na-delay nang ilang taon ang pagbabayad nila ng buwis dahil sa technical problem; sorry na lang for the inconvenience?

Pangalawang eksena:

Pag-akyat mo sa bus matapos magpakahirap mag-make-up at magpostura para magmukhang "presentable" kuno sa trabaho, naglalakihang poster ng mga halos-hubad na babae ang tatambad sa iyong paningin. Para bang wallpaper na ipinlasta sa kisame, sa tabi ng upuan ng driver, sa mga bintana.

Biglang may tatabing lalaki sa upuang dalawahan na kinalalagyan mo. Sisiksik na para bang 'di magkasya o gustong umangkin ng teritoryo. Ang gusto'y halos nakatagilid ka na at nakadikit na sa dingding, samantalang siya'y komportableng sumasakop ng espasyo, nakahindara pa't nakabukaka. 'Di ka na makakalipat ng upuan, puno na ngayon ang bus. Maya-maya'y magtutulug-tulugan ang lalaki, hihilig at didikit sa balikat at tagiliran mo. Napapansin ng konduktor pero wala siyang ginagawa, naaaliw pa yata sa nakikita. Damang-dama mo ang unti-unting paggapang ng kamay niya patungo sa dibdib mo habang kunwa'y nakahalukipkip. Kapag siniko o sinigawan mo, may gana pang magalit ang walanghiya at itanggi ang tinatangka niyang gawin.

O kaya naman ay naglalakad ka sa overpass, nagmamadali nang makauwi sa takot na gabihin. Bigla kang babanggain ng isang hinayupak na lalaking mukhang durog, sabay walang pasubaling hihipuan. Matutulala ka na lang sa sobrang takot at gulat. Ni hindi ka makasigaw, habang nakangisi pang lalakad palayo ang manyakis na adik.

Nariyan din ang sipulan ka at kantyawan habang naglalakad sa daan. Hindi mo na alam kung anong klaseng pagtatakip sa katawan ang gagawin mo para makaligtas sa malalaswang titig. Wala na yatang sinasantong babae ang mga lintik, bata man o matanda, naka-miniskirt o naka-saya, basta't makursunadahan ka.

Nandyan ang kumapit sa hita o baywang mo sa loob ng MRT sa pagkukunwaring nawalan ng balanse paghinto ng tren. Samantalang nakaupo naman ang bastos na lalaki habang ang mga matatandang babae, na tinabig niya't inunahan sa pagpasok sa tren, ay nagtitiis na tumayo at mangunyapit. At marami pang mga pambabastos na mas malala't mas garapal pa kaysa rito, na maikukwento sa 'yo ng kahit sinong babaeng kilala mo.

Hanggang umabot sa punto na para ka nang praning, na lahat ng taong makakasalubong mo sa paglalakbay ay tinitignan mo na bilang potensyal na banta o kaaway. Na kahit mga lalaking mukha namang desente't matinong kumilos ay hindi mo na makuhang pagkatiwalaan. Mahirap na, mabuti nang nag-iingat. Daig mo pa si Bush na gustong bombahin lahat, mapa-Palestine, Iraq o Afghanistan; gustong pasabugin lahat ng itinuturing niyang terorista, mula kay Saddam at bin Laden hanggang sa Abu Sayyaf. Mahirap na, baka maunahan pa siya sa pagpapasabog ng guni-guning "weapons of mass destruction."

Ikatlong eksena:

Hapo ka na sa isang araw na namang trabaho at ilang oras pang overtime. Sasakay ka ng bus, inaasam ang ilang oras na tulog pagdating sa bahay, bago bumangon na naman nang maaga't sumagupa sa gulo ng lungsod. Kauupo mo pa lang ay may sasakay na tatlong lalaki.

Ilang sandali lang ay mag-a-announce na ng hold-up ang isa sa mga lalaki. 'Di na yata uso ang baril ngayon, dinadaan na lang sa dahas at pananakot. Lilimasin ang mga bag, waring nagmamadali habang sapilitang pinadadaan sa underpass ang bus. Kukunin ang pera't cellphone, magtatangka pang mangapkap. Madali ring bababa ang tatlo, na wala man lang maskarang pantakip sa mukha at wala ring inilabas na patalim na panindak sa mga pasahero. Basta ganoon na lang, pilit na aagawin ang pinaghirapan mong pera't gamit—at waring namimili pa ng mamahaling modelo ng cellphone.

Mahihimatay ang isang matandang babae, pero sa una'y ayaw pang ihinto ng drayber. Kakaripas nang malapit na ang istasyon ng pulis; mukhang kasabwat pa ang mismong drayber at konduktor. Mapipilitan lang tumigil dahil sa paulit-ulit na pakiusap ng mga pasahero na hayaan silang tulungan ang namumutla nang matanda. 'Yun pala, naka-jackpot ang mga holdaper kahit konti lang ang mga pasahero sa bus: tumataginting na P20,000 ang nakuha nila sa matanda, na pauwi pala ng probinsya.

Ewan ko na lang kung 'di ka ba naman nakapag-amok sa panahong 'to. Pagkagulo-gulo na nga ng mundo, pare-pareho namang apektado ng krisis, meron pang mga halang ang bituka na nasisikmurang pagsamantalahan ang ibang tao at basta na lang kamkamin ang pinaghirapan mo. Ang cellphone na matagal mong pinag-ipunan para mabayaran nang hulugan, ang perang pinagtiisan mong pagtipiran para maiuwi sa pamilya mo, pagkakakitaan lang ng mga taong walang gawang matino. Mga taong may baluktot na katwiran, na ginagawang dahilan ang kahirapan para mang-agrabyado ng kapwa nila, na pinagbubuwisan ng pawis at dugo ang kinikitang pera at ang pagkain na inihahapag sa mesa. Desperado na nga siguro sila. Pero sino ba'ng hindi?

Ito ang ilan lang sa mga eksenang susuungin mo araw-araw sa paglalakbay mo sa lungsod. At bago tanungin ng kung sino man kung paano ko nalaman: oo, nangyari na lahat sa akin ito. Kaya naman balot ng takot ang bawat galaw ko habang naglalakbay; wala nang ligtas na lugar at mapagkakatiwalaang tao. At alam kong hindi ako nag-iisa sa aking mga pangamba.

Sa lagay na ito, para na pala tayong mga hayop sa gubat ng kalunsuran, takot laging masilo ng mabangis na kalaban. Ang kakila-kilabot lang dito, kung iisipin mo'y kapwa mo rin pala ang naghahanda ng bitag mo—kapwa mo tao, kapwa mo Pilipino.

---------------
Umaasa pa ring sumikat si Dina Sy-Sicat. Sagisag-panulat ito ng isang insomniac na manunulat na may kakaibang pagkahilig sa mga tulay at nakatira malapit sa Laguna Bay. Minsan din siyang nakilala bilang si Ericka Celis.