KILALA NG lahat ng Pilipino si Apolinario Mabini. Ngunit may pagkilala
at may pagkilala.
Kilala siya ng karamihan sa atin bilang isa sa dalawang mukha sa
sampung piso (kasama niya roon si Andres Bonifacio, gaya ng nalalaman
natin). Mula sa ating mga naging klase sa Araling Panlipunan o Agham
Panlipunan, nagugunita natin siya sa katawagang "Dakilang Lumpo"
at "Utak ng Himagsikan."
Ngunit bakit siya dapat na ilagay sa mukha ng sampung piso? Bakit
siya itinuturing na dakila at ano ang naging papel niya sa Himagsikan?
Aling Himagsikan ang kanyang kinasangkutan?
Nakalulungkot, ngunit mahirap umasang gayon kadaling masasagot ang
mga tanong na iyan sa bayang ito. Higit pa, batay sa naging mga bunga
ng mga sarbey ng mga palatuntunang dokumentaryo sa telebisyon, hindi
malayong kapag itinanong mo kung sino si Apolinario Mabini ay may
sasagot sa iyo nang ganito: "Mabini? Di ba kalye 'yan sa Maynila—y'ong
maraming pokpok?" (Halimbawa, nang magtanong si Cheche Lazaro
ng The Probe Team sa isang diumano'y estudyante sa isang pamantasan
kung sinu-sino sina Hen. Vicente Lim, Josefa Llanes Escoda, at Jose
Abad Santos, sinabi ng kabataang pantas na si Hen. Vicente Lim ay
isang mayamang lalaki, si Josefa Llanes Escoda ay isang girl scout,
at yaong Jose Abad Santos ay isang lansangan sa Maynila. Ang naturang
programa nina Cheche Lazaro ay maraming katulad na karanasan.)
Higit pang nakalulungkot ang pangyayaring habang sinusulat ito ay
may labing-apat na araw na lamang bago ang ikaisang daang taon ng
kanyang pagpanaw, subalit sa mga balita'y hindi nababanggit ang anumang
pagsisikap na siya'y gunitain (kung mayroon man, pagkat parang wala),
at ang mga bida'y yaong mga kabataang aktor at aktres na nagbabalik-tambalan.
Sino nga ba si Apolinario Mabini?
Si Apolinario Mabini ay isinilang noong Hulyo 23, 1864 sa Talaga,
Batangas. Anak siya nina Dionisia Maranan, anak niyaong guro sa kanilang
nayon at manininda ng gulay sa pamilihan ng Talaga; at Inocencio Mabini,
isang maralitang magsasakang hindi nakababasa ni nakasusulat.
Sa murang gulang na anim ay nagsimula siyang sumama sa isang nakatatandang
kapatid sa pagpasok nito sa paaralan ng kanilang lolo. Napansin nitong
bagama't nakababata si Apolinario ay higit siyang mabilis na matuto
ng leksiyon. Iminungkahi nitong siya'y papasukin sa isang regular
na paaralan. Sapagkat siya'y tumutulong sa saka ng kanyang ama, hindi
siya natuloy na mag-aral pa hanggang sa siya'y malapit nang magbinatilyo.Nag-aral
siya sa paaralan ng isang Simplicio Avelino at kapalit ng libreng
pagkain at tirahan ay naglingkod siya bilang isang kasambahay sa tahanan
ng isang sastre. Nagpasya siyang huwag bumalik sa paaralang iyon nang
makatikim ng pamamalo ng guro.
Di naglaon ay nag-aral siya sa ilalim ng pagtuturo ni Padre Valeriano
Malabanan, isang bantog na guro sa Tanauan. (Ang pari at gurong ito
ay ginawang tauhan ni Dr. Jose Rizal sa El Filibusterismo; siya roon
ang naging guro ni Placido Penitente, ang napakatalino at dating masipag
na estudyanteng nang magpatuloy ng pag-aaral sa Maynila ay naging
isang rebelde dahil sa balbal na pamamalakad sa kolehiyo.) Noong 1881,
natanggap si Apolinario bilang isang iskolar sa Colegio de San Juan
de Letran, kung saan niya tinapos ang haiskul. Habang nag-aaral doon
ay nagturo siya ng Latin upang kumita ng pambayad sa pagkain at tirahan.
Alamat sa Letran ang kung paano napamangha ni Mabini ang isang gurong
nakatuwaan siya dahil sa kapangitan ng kanyang pananamit—na
dala naman ng labis na karalitaan. Tinawag siya nito at binato ng
mahirap na tanong, sa pag-aakalang magiging katawa-tawa ang sagot
niya. Ngunit walang gatol niyang sinagot nang napakahusay ang tanong.
Noong 1882, nagkaroon ng epidemya ng kolera sa Maynila at napilitan
siyang bumalik sa Batangas. Nagtrabaho siya sa paaralan ni Padre Malabanan
bilang isang katulong na guro.
Sa pagbabalik niya sa Batangas ay muntik niyang makaaway ang isang
pari roon. Noo'y kaugalian ang paghalik sa kamay ng mga pari. Nasalubong
ni Mabini sa lansangan ang pari at inialok nito ang kamay upang mahagkan.
Kinamayan niya ang pari at siya'y tinawag nitong isang "lapastangan."
Subalit kanyang ipinaliwanag sa kapatid na noo'y kasama niya na hindi
dapat na hagkan ang kamay ninuman—liban sa kamay ng magulang—sapagkat
ang lahat ay magkakapantay.
Nang makaipon ng malaki-laking halaga, nagbalik si Mabini sa Maynila
upang tapusin ang pag-aaral. Tinapos niya ang kursong pilosopiya sa
Letran at siya'y tumuloy sa abugasya sa Unibersidad ng Santo Tomas,
kung saan siya nagtapos noong 1894.
Habang nag-aaral ng abugasya ay nasangkot na si Mabini sa kampanyang
repormista. Isa siya sa mga nanawagan ng pagkakaroon ng Pilipinas
ng kinatawan sa lehislatura ng Espanya at sa pagiging mga mamamayang
Kastila ng mga Pilipino. Kaipala'y nakilala niya ang mga kasapi ng
kilusang repormista sa pamamagitan ng lihim na samahan ng mga Mason,
kung saan nagmula ang karamihan sa mga pinuno nito. Regular siyang
sumulat kay Marcelo del Pilar, ang patnugot ng repormistang pahayagang
La Solidaridad sa Espanya, upang ipaalam ang mga kalagayan sa bansa.
Nabigo ang kampanyang repormista at marami sa mga pinuno nito ang
pinagdarakip ng mga Kastila, at ang iba sa kanila'y binitay. Sumiklab
ang Rebolusyon nina Andres Bonifacio noong 1896.
Sa taon ding iyon nagkasakit nang napakalubha si Apolinario. Naratay
siya sa Pagamutang San Juan de Dios. Ang kanyang pagkakasakit ay nagbunga
ng pagkakaparalisa ng lahat niyang kalamnan mula baywang pababa.
Dahil sa kanyang pagkakasangkot sa kilusang repormista, dapat sana'y
kasama si Apolinario sa mga pinagdarakip na ayon sa mga Kastila'y
mga "subersibo." Ngunit nang makita siya ng mga Kastila
sa San Juan de Dios ay inisip nilang baka hindi siya yaong hinahanap
nila; hindi nila inakalang ang isang lumpo ay maaaring maging lubhang
"mapanganib" na tao. Bukod pa'y hindi naman niya tinangkilik
ang Himagsikan sa pagsisimula nito dahil sa tingin niya'y hindi pa
lubusang nalulusaw ang kilusang repormista at may ibubuga pa ito.
Kung papipiliin kasi sana si Apolinario, higit niyang gusto noon ang
payapang reporma kaysa armadong rebolusyon.
Nang mabalitaan ni Apolinario ang pagpaslang kay Rizal at ang mga
pagkamatay nina del Pilar at Graciano Lopez Jaena, inisip niyang tapos
na ang kampanyang repormista. Sila ang mga lider-repormista at tuluyang
pinaglahuan ng lakas ang kilusang repormista sa pagpanaw ng tatlong
ito, sapagkat ang mga nakasama nila karamiha'y mga kapwa ilustradong
ang paninindiga'y hindi kasintaas ng sa kanila at higit na pansariling
kapakinabangan ang pinag-iisip. Sa yugtong ito, inilipat ni Apolinario
ang buo niyang pagtangkilik sa Himagsikan nina Bonifacio.
Tumulong si Mabini sa Himagsikan sa pamamagitan ng pagsusulat ng
mga polyetong ipinamahagi nang walang kabayaran. Humihikayat sa mga
kababayan niya ang mga polyetong ito na huwag mawalan ng loob sa pakikipaglaban,
bukod pa sa pagpapalaganap ng mga simulaing makabayan at makademokrasya.
Sa mga panahong ito nabasa ng mga Pilipino ang mga akdang "Ang
Tunay na Sampung Utos" (kilala sa Ingles bilang "The True
Decalogue"), "Mga Patakaran ng Rebolusyon," at Programang
Konstitusyonal ng Republika." Isa sa mga napabantog niyang pangungusap
ang sumusunod: "Siya lamang ang tunay na makabayan: yaong anuman
ang kinalalagyan, mataas man o mababa, ay nagsisikhay na gawin ang
pinakamalaking ikagagaling ng kanyang mga kababayan."
Noong 1898, nabalitaan ng kampo ni Hen. Emilio Aguinaldo si Mabini,
at siya'y ipinatawag nito upang hikayating maglingkod sa itatatag
na rebolusyonaryong pamahalaan. Tumulong siya sa pag-oorganisa ng
rebolusyonaryong pamahalaan. Nagsulat siya ng mga batas at kautusan.
Hinirang din siyang Pangulo ng Gabinete. Di magtatagal, makakahidwaan
niya ang mga kasapi ng Gabinete na magpipilit ng awtonomiya sa ilalim
ng Estados Unidos sa halip na kalayaan; hahantong ito sa kanyang pagbibitiw
sa tungkulin noong Mayo 1899.
Nang salakayin ng mga Amerikano—na diumano'y tumutulong sa
mga Pilipino—ang Pilipinas, nagsulat si Mabini ng mga polyeto
at, sa mga pahayagan, ng mga sanaysay at artikulong nag-uudyok ng
pagpapatuloy ng pakikipaglaban alang-alang sa kalayaan upang huwag
masayang ang dugong ibinuhos ng mga bayani. Sinabi niyang dapat na
magpatuloy sa pakikipaglaban ang mga Pilipino—gaano man kalupit
ang larangan—alang-alang sa mga susunod na henerasyon.
Nakipagtalo rin siya sa propaganda ng mga bagong mananakop, na nagsabing
sila'y nasa Pilipinas upang turuan ang mga Pilipino sa sining ng pamamahala
sa sarili; sa marami sa kanyang mga sanaysay, sinabi niyang hindi
matututunan ang pamamahala sa sarili kundi sa pamamagitan ng sariling
karanasan—tulad ng ipinakikita ng karanasan ng mga Amerikano—at
kung gagamitin nang gagamitin ng mga Amerikano ang ganitong pangangatwiran
ay hindi kailanman matututo ng pamamahala sa sarili ang mga Pilipino
at magkakaroon ang mga Amerikano ng walang hanggang kadahilanan upang
manatili sa Pilipinas.
Nang tugisin ng mga Amerikano ang mga pinuno ng rebolusyonaryong
pamahalaan at ang mga maimpluwensiyang makabayan, lumikas si Mabini
patungong Cuyapo, Nueva Ecija. Ngunit hawak na noon ng mga Amerikano
ang Nueva Ecija at si Mabini'y nasa talaan ng mga pinaghahanap. Sa
tulong ng ilang Macabebe Scout—yaong taksil na pangkat ng mga
sundalo't espiyang mula sa Macabebe, Pampanga—nadakip si Mabini
sa kanyang pinagtataguan. Nabilanggo siya sa Fort Santiago mula Disyembre
11, 1899 hanggang Setyembre 23, 1900.
Habang nakabilanggo at maging matapos na makalaya, nagpatuloy si
Mabini sa pagsusulat.
Noong 1901, nagpasya ang mga Amerikanong ipatapon si Mabini sa Guam.
Dalawang taon siyang lumagi roon. Natakot si Mabini ng takot na baka
roon na siya mamatay at gusto niyang mamatay sa lupa ng sariling bayan.
Kaya't masama man sa loob, tinanggap niya ang kundisyong kaakibat
ng pagkakataong makabalik sa sariling bansa—ang panunumpa ng
katapatan sa bandila ng Estados Unidos.
Matapos makabalik sa Pilipinas, sinimulan ni Mabing ipagpatuloy ang
pananawagan ng kalayaan. Ngunit tatlong buwan matapos siyang magbalik
ay sumiklab ang isang epidemya ng kolera sa Maynila; dinapuan siya
nito at noong Mayo 13, 1903 ay sumakabilang-buhay siya. Naiwan niyang
di-nalathala ang aklat na Ang Himagsikang Pilipino, isang maikling
kasaysayan ng Himagsikan at pagbatikos sa mga pinuno nitong tumalikod
sa kapakanan ng bayan upang higit na pahalagahan ang sariling kapakinabangan,
tulad ni Hen. Emilio Aguinaldo.
Si Apolinario Mabini ay halimbawa ng isang intelektuwal at manunulat
na ginamit ang kanyang katalinuhan at kakayahan upang paglingkuran
ang kanyang bayan. Nakalulungkot na ang pagkakakilala sa kanya ng
karamihan ngayon ay nakakulong sa kanyang pagiging isa sa mga mukha
sa sampung piso at sa kanyang pagiging "Dakilang Lumpo"
at Utak ng Himagsikan."
---------------
Si Alex, isinilang noong Agosto 1977, Kapatnugot ng Tinig.com, ay
manunulat sa Bulatlat.com at sa BNext. Sangkot siya sa mga kampanyang
panlipunan at pampulitika, sa lansangan man o sa Internet.
