MAIKLING KUWENTO
Tumbang Preso
Ni Vlad Gonzales

(Ipinagpapatuloy mula sa v20)

SI KUYA Banjo, naaalala ko pa rin siya. Akala nga ng therapist ko, umubra na sa akin ang mga psycho-therapy niya. Pero hindi, naaalala ko pa rin, sa Salvacion street, sa paboritong kalye ng mga bata, doon nakilala ni Bentot Payatot ang kanyang Kuya Banjo. Sino ba naman ang mag-aakalang ako, si Benjamin Joseph Del Pilar, isang maskuladong six-footer na estudyante ng Philippine University for Technological Advancements, ay lumaki sa pang-aasar ng mga batang taga-Esperanza? Sino ang mag-iisip na ang star varsity swimmer ngayon ay isang uhuging lampa noon? Walang makapagsasabi na ang Benj na sikat sa buong campus ay tinawag na Bentot Payatot noong bata pa siya. Walang maniniwala, pero totoo. Noong lumipat kami sa Esperanza Homes, hindi ko inasahang magkakaroon ako ng kaibigang tulad niya. Siya ang pinakamagaling sa lahat ng laro. Siya ang pinakamabilis tumakbo, pinakamagaling magtago, pinakamataas tumalon, at pinakamagaling umasinta't bumato ng lata. Baligtad na baligtad siya sa akin. Ako, pitik-bulag lang, nababalian na. Pero hindi siya katulad ng ibang batang nakatira doon. Pinasali niya ako sa mga laro nila kahit na alam niyang ayaw sa akin ng mga kalaro niya. Tinuruan niya ako kung paano umasinta ng lata, kung saan puwedeng magtago na hindi kaagad makikita ng taya, at kung anu-ano pang tips tungkol sa paglalaro. Kung minsan nga'y binubuhat pa niya ako kapag naghahabulan kami, at sinasadya niyang maabutan siya kapag ako naman ang taya. Gusto niyang makapaglaro ang lahat ng bata sa village, ayaw niya ng may iniitsa-puwera. Akala ko nga'y matatapos na rin ang mga pang-aasar at panloloko. Akala ko'y magiging masaya na si Bentot Payatot. Nagkamali ako.

May pag-aalinlangan pa rin ako pero naisip kong posibleng maging si Kuya Banjo ang lalaking may hawak ng mic. Bakit hindi, noong pinaalis sila sa village, wala na akong nabalitaan tungkol sa kanya. Malay ko ba kung ano na'ng nangyari pagkatapos ng labindalawang taon? Baka siya, puwedeng siya na 'yon. Nagsimulang magkuwento ang lalaki. Ipiinaliwanag niya ang extension program na ginawa ng isang unibersidad para sa mga tao sa bilangguan, para sa kanilang mga gustong makapag-aral at makapagtapos. Nabilib ako, hindi ko inisip na nakakapag-aral pala ang mga preso sa loob ng kulungan. Hindi ko naman talaga pinag-iisipan ang buhay ng mga preso, pero kahit wala akong pakialam sa kanila'y natuwa pa rin ako dahil kung si Kuya Banjo nga ang taong nagsasalita, siguradong masaya na siya dahil narating na niya ang isa sa mga pangarap niya-ang makapag-aral. Marami pala akong magagawa kung sakaling makulong ako. Kapag napasok raw ako sa loob, pakukuhain muna ako ng iba't ibang tests. Pag-aaralan ang takbo ng utak ko para malaman kung bakit at paano ako naging kriminal, at kung saang programa ako nababagay ipasok. Puwede akong mag-aral, puwede rin akong magtrabaho sa factory, tuturuan akong maglagay ng barko sa bote sa pagawaan ng mga pang-display sa istante, at marami pang iba. Hindi rin naman pala nasasayang ang panahon ng mga preso. Kung tutuusin nga'y mas marami pa silang nagagawa kesa sa aming mga taga-PUTA o kahit sa iba pang mga taga-labas. Nabilib ako. Kahit papaano pala'y may mga taong marunong pa ring magmalasakit sa iba. Akala ko kasi, hindi na uso iyon ngayon. Nakakabilib.

Pagkatapos ng pagkukuwento, nagkaroon ng presentation. Sobrang multi-talented pala ang mga kriminal na nandoon. Hindi lang sila lumalabag sa batas, kumakanta pa sila't sumasayaw. Mayroon silang choral group at may banda rin. Kasama nga sa banda ang lalaking nagho-host ng programa, naggigitara kasabay ng mga kakosa niyang tumutugtog ng iba't ibang instrumento. Naalala ko tuloy noong bata pa ako. Sabi ni Kuya Banjo, magiging sikat na gitarista siya balang araw. Balak ko sanang magpaturo sa kanya, kaya lang ay nakikigamit lang siya ng gitara sa kapitbahay, at bago pa ako maibili nina Mom and Dad ay wala na siya sa Esperanza Homes. Nawalan na rin ako ng gana. Nainggit ako sa mga tumutugtog na preso. Dapat siguro'y pareho na kaming magaling ni Kuya Banjo kung hindi sila umalis ng pamilya niya. Nag-pray nga ako noong mismong oras na iyon. Gusto ko kasing maging si Kuya Banjo na talaga ang lalaking naggigitara. Nagpaka-religious ako; hiniling ko kay Almighty Creator of Heaven and Earth na kung may balak siyang tuparin ang kahit isa lang sa mga dasal ko, sana'y tuparin niya ang hinihiling ko sa oras na iyon. One-time lang Lord. Sige na naman, God. Humingi ako ng sign, ng confirmation. Isang sign lang na magpapatotoo ng kutob ko.

Pagkatapos ng ilang kantahan at sayawan, kinuha na naman ng lalaki ang mic. Seryoso na ang mukha niya, hindi katulad sa umpisa ng program. Pinaliwanag niya sa amin ang mga karanasan ng mga bilanggong nandoon. Sinabi niyang hindi naman lahat ng taga-Munti ay gumawa ng kasalanan, at kung lumabag man sila sa batas ay dahil sa tawag ng panahon, dahil sa kailangan. Sabi niya, wala namang taong likas na masama talaga. Pinag-isipan ko ang sinabi niyang iyon. Totoo kayang walang taong likas na sinungaling, o kaya'y likas na mandaraya, likas na walang pakialam o likas na mapang-api? Magulo para sa akin ang sinabi niya, parang hindi ko mapaniniwalaan. Pero sa tono ng kanyang pananalita, sa ekspresyon ng mukha niya, sa emosyong nakita ko sa kanyang mga mata, pati sa emosyon ng ilong, nguso, kilay at lahat ng bahagi ng katawan niya, hindi ko maiwasang sumang-ayon. Parang totoo, dahil ang pagsasalita niya'y may kasamang pananalig at sinseridad. Parang Hollywood film, complete with special digital effects and the latest in lighting and set design. Parang totoo.

Ginawang halimbawa ng lalaki ang buhay niya. Mahirap lang daw sila. Tatlo silang magkakapatid, palipat-lipat ng tirahan. Napasok daw siya doon dahil sa droga. May sakit daw ang nanay nila noon, pulmonya. Kailangan lang daw nila ng pambayad sa ospital kaya nalinya siya sa pagtutulak, pero nang lumaon ay dahil sa gumagamit na rin siya. Imbes na makatulong ay nakaperhuwisyo pa siya dahil ang perang kinikita niya'y pinambibili naman niya ng kanyang titirahin. Natauhan lang daw siya nang namatay ang kapatid niyang lalaki. Ni-raid ang pugad nila, nakatakbo siya pero naabutan rin ng pulis sa kanilang tinutuluyan. Wala raw siyang balak magpahuli, kaya hindi siya tumigil sa pagtakbo kahit nag-warning shot na ang humahabol sa kanya. Pinaputukan ang lalaki, kaya lang ay humarang ang kapatid niya't yun ang tinamaan. Sumuko rin siya't naikulong. Pagkalipas ng ilang buwan, namatay naman ang nanay niya't ang bunsong babae'y dinala naman sa ampunan. Pero kahit na tragic ang nangyari sa buhay niya, malaki ang pasasalamat ng lalaki sa kanyang pagkakakulong. Sabi niya, nagkaroon siya ng pagkakataong magkaroon ng direksyon at tunay na magbagong-buhay dahil sa pagpasok niya sa Bilibid. Tapos na raw siya ng commerce sa kanyang prison university at sa ilang buwan lang ay lalaya na. Sabi niya, paglabas niya'y hahanapin niya ang kanyang bunsong kapatid, pipiliting mabuhay nang mapayapa sa mundo ng lipunang malaya, sa mundo naming mga taga-Philippine University for Technological Advancements. Napakasimpleng pangarap-mabuhay nang mapayapa. Pero sa mundong ginagalawan ko, sa mundong naging mitsa ng pagiging kriminal ng lalaki, mukhang napakaimposibleng maabot ang pangarap niyang iyon.

Hiningi ng lalaki ang reaksyon ng mga estudyante. Mukhang hindi naman nasayang ang laway niya dahil marami namang tumayo't nagsalita, hindi lang ako sigurado kung dahil sa naantig sila o dahil sa gusto lang nilang makapagsalita sa mic. Wala kasi ang atensyon ko sa kanila. Nais ipasuri ng prof ko ang kultura ng mga bilanggo, pero mas naging abala ako sa pagsusuri sa mga kuwento ng lalaki. Anim na taon ako nang makilala ko si Kuya Banjo, limang taon ang lamang niya sa akin; dapat ay beinte singko anyos na siya ngayon. Tatlo rin silang magkakapatid, isang babae at dalawang lalaki rin. Palipat-lipat din sila ng bahay. Kaya nga sila umalis noon, dahil sa ayaw ng homeowners' association ng Esperanza sa mga squatters. Ang aking Kuya Banjo, dalawang taon lang kami nagsama, at nang umalis siya'y bumalik na naman ang mga pang-aasar at panloloko kay Bentot Payatot, tulad ng ginagawa sa kanya, sa akin, ng mga bata sa mga dati niyang tinitirahan. Naguluhan ako. Hindi ko alam kung dapat ba akong matuwa, maasiwa, magalit, malungkot. Ang alam ko lang ay kaharap ko na ang aking Kuya Banjo. Desidido na ako. Natagpuan ko na ang aking Kuya.

Aalis na dapat ang lalaki para masimulan na ang huling bahagi ng aming field trip-ang tour of the Bilibid. Gusto ko siyang kausapin, pero hindi ko alam kung paano ako lalapit sa kanya. Hindi ko alam kung ano ang uunahin kong kuwento. Paano ako magpapakilala? Matatandaan kaya niya ako? Ano kaya ang una kong ikukuwento, ang mga psycho-therapy sessions ko, ang mga confidence seminars,o ang pagpunta ko sa gym? Marami akong gustong sabihin sa aking Kuya Banjo, pero hindi ko alam kung paano o saan ako magsisimula. Papalabas na ng kuwarto ang lalaki pero wala pa rin akong ginagawa. Natigilan lang siya nang tinawag siya ng prof ko.

"Hoy, lalabas ka na kaagad e hindi ka pa nga nagpapakilala!"

"A oo nga pala. Caloy, Caloy ang pangalan ko."

Caloy. Banjo. Hindi magkapareho ang Caloy at Banjo. Malayung-malayo.

Nainis ako sa sarili ko. Masyado akong na-excite, hindi ko naisip na puwede pala akong magkamali ng hula. Siguro tama rin ang sinabi ng therapist ko. Dapat ibaon ko na lang sa limot ang Kuya Banjo ko, katulad ng lahat ng masasakit na episodes ng aking buhay. Mayaman naman ako, maraming pera. Ayos lang kahit na si Bentot Payatot ako noon, ang mahalaga'y si Benjamin Joseph Del Pilar na ako ngayon, isang sikat na athlete ng Philippine University for Technological Advancements. Tama rin siguro sina Mom and Dad. Hindi ko na kailangan ng friends, pera lang solb na ako. Nandiyan naman sina Playstation, Levi's, Glorietta, Nokia, Pentium, Toyota at Nike. Hindi ko kailangang maging malungkot dahil sa dami ng pera namin, madaling bumili ng barkada, ng kasiyahan. Siguro tama silang lahat, at ako ang mali. Pati existence ko, mali. Maling mag-isip, maling makialam, maling umasa. Lahat mali, yun ang naisip ko.

Nagulat ako sa pagsalubong ng mga taong may hawak na kung anu-anong pang-display. Hindi ko namalayang napahiwalay ako sa aming grupo at napalibutan na ako ng mga presong naghahanap ng mabebentahan.

"Bente lang bos, kung ayaw mo, pahingi na lang ng pambili ng tinapay kahit barya lang."

Makukulit ang grupong ito, hindi ako tinigilan hanggang sa nakita na nilang bumunot ako sa aking bulsa. Kukuha na sana ako ng pera kung hindi ako pinigilan ng taong lumapit sa amin.

Si Caloy. Nakita niyang nahuli ako't dinumog ng mga nagbebenta. Pinaalis niya ang mga ito't tinanong kung okey lang ako. Tumango lang ako't nagyayang sumunod na sa mga kaklase ko. Habang naglalakad kami'y nagkuwento pa siya. Pinaliwanag niya na hiwalay rin ang mga presong nag-aaral sa mga presong nagtatrabaho. Magkakaiba rin daw ang katayuan ng mga tao sa loob, depende kung saang grupo sila kasali. Tinanong ko kung wala na siyang ibang kamag-anak bukod sa kapatid niyang babae, para magmukhang concerned ako sa kanya. May babalikan naman daw siyang syota sa paglaya niya. Nabuntis niya yata noong durugista pa siya at nagkadebelopan na lang sa huli. Nagkaanak ng kambal, babae't lalaki. Sila raw ang kasama niya sa kanyang pagbabagong-buhay. Marami pa sana siyang ikukuwento, kaya lang ay malapit na kami sa aming grupong tumitingin naman sa barracks na para sa mga nag-aaral na bilanggo. Pagdating namin sa aming mga kasama'y nilapitan siya ng isang preso.

"Caloy, 'Andiyan si Lydia, kasama sina Alex at Carlo."

Tuwang-tuwa si Caloy. Nagpaalam siya dahil nandiyan raw ang mga anak niya. Hinanap ko ang kuwarto ni Caloy at nakita ko ang kuwartong may nakadikit na pangalang "Carlos Bartolome Fernandez." Habang pinagmamasdan ko ang maliit na espasyong binuo mula sa ilang pirasong plywood ay bumisita na naman sa utak ang aking Kuya Banjo. Lagi niyang sinasabi noon na kung magkakaanak siya, ipapangalan niya sa kanya o kaya'y sa pangalan ng village. Lagi rin niyang ikinukuwento ang mga kapatid niya, tatlo yata yung mas bata at dalawa yung mas matanda sa kanya. Nakakatawa, trese anyos pa lang siya noon pero kung anu-ano na ang sinasabi niya, na kesyo balang araw ay magiging maginhawa rin ang pamilya niya, na kesyo handa raw siyang mamatay para sa pamilya niya. Ang dami niyang kalokohang sinasabi, at ako namang si tanga'y nangako sa sariling gagawin ang mga kalokohang iyon, na magiging katulad ko siya. Hindi naman niya ako masisisi kung hindi ko matupad ang pangako ko. Pamilya nga niya, pinagtatawanan lang raw siya kapag ikinukuwento niya ang mga balak niya sa buhay, ako pa kayang hindi niya kadugo? Hindi ako katulad niya. Hindi ko kayang maging katulad niya.

Pagkalipas ng ilang oras ay natapos din ang aming activity. Isa-isang umakyat ang mga taga-PUTA sa bus. Umalingawngaw sa loob ng sasakyan ang sari-saring kuwentuhan ng mga estudyante. May kanya-kanyang masasabi ang bawat isa tungkol sa ginawa nang araw na iyon.

"Grabe, I was like touched na touched sa story of the lowlife prisoner kanina, sobra!"

"Are we like, uh, the lipunang malaya ba?"

"And they were so galing when they were singing and dancing for us kanina!"

"Ya, and binigay ko pa ang cell number ko so that the presos can chat with me when they make laya na!"

Magkahalong lungkot, panghihinayang, pagkamuhi sa sarili at pagkagulo ng isip naman ang naramdaman ko habang pumapanhik ako papunta sa aking upuan. Hindi ko alam kung ano ang dapat kong isipin o sabihin o maramdaman. Nalito ako. Ang alam ko lang ay may bago na namang ia-analyze ang aking therapist. Kikita na naman siya.

Mahaba na naman ang biyahe't muli na naman akong napaidlip. Nakasakay na naman ako sa isang tricycle, pero may kasama na akong dalawang bata, sina Alex at Carlo. Ibinaba ako ng driver sa malawak na kapatagang sementado. Hindi na kalansay ang nagmamaneho kundi si Caloy. Binayaran ko siya ng gintong ngipin at pasigaw akong nagpasalamat, at pagkatapos ay sinuklian ako ni Alex ng lata ng sardinas na ang tatak ay kapareho ng pangalan ng Kuya Banjo ko. Nagpaalam na sina Caloy sa akin, pupunta na raw sila sa langit at magbabagong-buhay. Pinalipad niya ang tricycle, pero hindi na naman sila tinanggap ng langit. Bumagsak ang tricycle. Sumabog. Muli akong nasilaw at nang dumilat ako'y naglabasan ang sari-saring taong may dala-dalang mga tsinelas. Nandoon ang mga kaklase ko, ang mga homeowners sa Esperanza, lahat na yata ng taong dumaan sa buhay ko. Nakita na naman nila ang latang hawak nakakulong sa aking mga daliri. Nagalit silang lahat at hinagis ang mga tsinelas papunta sa akin. Gaya ng dati'y napakalakas ng pagtama nito, halos mahiwa ang aking balat sa lakas. Gusto ko nang bitawan ang lata, kaya lang ay bigla itong nagsalita. Huwag raw akong bumitaw, yun ang sinasabi niya sa akin. Patuloy ang pagbato, at umaalingawngaw sa paligid ang magkakahalong pakutya, patawa, at pagalit na sigaw, "Payatot! Iskuwater! Lampa! Durugista! Uto-uto! Kriminal! Uhugin! Preso!"

Bigla ang paglakas ng pag-ulan habang naglalakad ako pauwi. Dito, sa malawak na Salvacion street ng Esperanza Homes, sinlaki ng Buddha beads ang patak ng ulan. Nabura na ang mga drowing sa semento. Wala na rin ang mga batang kani-kanina lang ay masayang naglalaro. Basang-basa na ako. Pati mga gamit ko'y basa na rin, pero wala na akong pakialam. Hindi ko inasahang magbabago ang panahon nang ganito kabilis, gaya ng hindi ko inasahang matatagpuan ko ang aking Kuya Banjo nang hindi ko siya nakikita. Kanina lang, full power ang sikat ng araw. Kanina lang, si Benjamin Joseph del Pilar ako. Kanina rin ay naranasan ko ang isang nakakikilabot na panaginip, na posibleng maging pinakakakaibang panaginip sa buong buhay ko. Ngayon, habang naglalakad ako sa gitna ng pagpatak, sa kalsada ng Salvacion ng aking Esperanza Homes, habang pinanonood ko ang mga nabuburang drowing at mga latang nababasa ng ulan, napag-isipan kong hindi naman pala ako nagising, at mas lalong hindi ako nakatulog.

Matutuwa na naman ang therapist ko.

For comments and reactions to this article, please visit Tinig.com Forums.