EDSA 3: Tanaw mula sa loob

NOONG MADALING-ARAW ng Mayo 1, 2001, habang kasalukuyang lumulusob patungong Malacañang ang daan-libong mga Erap loyalists upang pabagsakin ang pamahalaang Arroyo, may humigit-kumulang sanlibong mga indibidwal ang nagtipon sa Mendiola upang pigilan ang nakaambang rebelyon. Kapit-bisig nilang pinaligiran ang lahat ng lagusan patungong palasyo at nangakong hindi bibitiw hanggang sa pagdating ng mga kalaban.

Bandang alas dos ng umaga nang umugong naman ang balitang armado ng icepick at pana ang mga sumasalakay. Dahilan ito upang lumamig ang ulo ng karamihan at magplano ang ilang lider ng mas praktikal na mga hakbang.Upang maiwasan ang pagdanak ng dugo, pinatuloy silang pansamantala sa kampus ng San Beda College upang doon magpalipas ng panganib. Labing-isang oras, tatlumpu't pitong minuto ang itinagal nila sa loob habang patuloy na nagaganap ang tinaguriang "Edsa 3" sa labas.

Isa ako sa mga nakulong noon sa loob ng San Beda, at mula sa isang madilim na klasrum, sumusulat ako sa aking journal.

Sa kubling klasrum
1 Mayo 2001. Alas dose ng tanghali.

Humigit-kumulang sa sandaang tao sa isang klasrum. Kung pipigilan ko ang sumisikip na kaba sa dibdib, kung aalis muna rito sa katawan kong nasa gitna ng panganib, sasabihin kong para lang kaming nasa prayer meeting nito. Iba't ibang mukha mula sa iba't ibang sulok ng Maynila ang narito sa kubling silid, at sa tagal ng kung anong hinihintay na programa, napipilitan kaming kausapin ang isa't isa.

Sari-saring kwento kung paanong napadpad kami rito, at kung anong engkanto ang pumasok sa mga utak namin kagabi upang magdumaling pumarito sa Mendiola at ika nga e, ipagtanggol ang Republika.

Nakakatuwang isipin na nasa piling ako ngayon ng mga accidental heroes kahit pa nga sabihing napaliligiran kami ng mga kababayang handang sumalakay anumang sandali.

Gitara ni Jun Lopito
Kampus ng San Beda. Alas tres ng madaling araw.

Patuloy ang pasok ng mga tao mula sa geyt galing ng Mendiola. Maya't maya, marahan ding sumisiksik sa kumpol na ito ang mga sasakyang animo'y galing pa sa di-mahulaang larangan. Humihiwa ang talim ng mga headights sa agos ng mga anino. Madidilim ang mga mukhang dumarating. Lumalakas ang mga bulungan.

Ang unang reaksyon ko: kung paanong mabilis na makakatakas dito. Kaya lang naman ako napadpad dito ay para lang sa isang ordinaryong rali--isang ordinaryong People Power. Makikisigaw sa "agit" ng mga nasa entablado. Makikisabay sa mga natatandaan pang awiting rebo. Habang nagpapalipas ng hang-over sanhi ng isa na namang gabi sa Padi's Point.

Pero heto ako sa loob ng Beda, pasado alas tres ng umaga. Walang butas na malusutan palayo Palakad-lakad sa halip na naghihilik na. Palinga-linga sa halip na maayos nang nananaginip sa aking kama. At di ko maiwasang basahin ang mga damdaming nagkukubli sa likod ng nasasalubong na mga mukha. Kinakabahan din kaya sila? Nangangamba kaya sila dahil masyado silang nagpadalus-dalos? At kung hindi, kung totoo ang kahinahunan at determinasyong namamasdan ko, anong tapang ang itutumbas ko para sa kanila--akong masugid na deboto ng flower power (gaya ni Ely Buendia) at walang maisasalungat sa papalapit na dahas?

Mula sa posteng kinasasandalan ko, tinatanaw ko ang karamihan habang sila'y nagsisipagdasal sa maliwanag na chapel. Umaalingawngaw ang mga unang putok ng armalayt galing sa labas. Sa geyt, humahangos na ring papasok ang mga myembro ng dyaryo at telebisyon, ang delegasyon ng mga relihiyoso, mga pulis at pulitiko. Mula sa kaguluhan, balisang naglalahad ng balita ang isang singkit na lalaki, hawak ang kanyang kamera:"Sobrang dami nila, pare! Buong dalawang milyon yata galing Edsa sumusugod na dito. Dalawang pulis na ang patay. Yung depensa sa Nagtahan, bumagsak na!"

Masakit pa ang ulo ko pero di ako abutan ng antok. Naglalakad akong paligid-ligid ng compound, tila writer na namamaluktot sa pag-iisip ng plot. Marahan akong nakikihalubilo sa mga tauhan nitong pelikulang tri-dimensyonal, marahan at malungkot, na parang gumigitara si Jun Lopito sa likod ng aking tenga. God's playing the blues. "Blues" na matatawag, sabi ko sa sarili, kung nilalamon ang bayan ng kudeta at ikaw ay naglalakad sa loob ng San Beda.

Magkakasunod pang putok ng M-16 mula sa dakong Legarda ang bumasag sa metapisikal na gitara ni Jun Lopito. Isang pintig ng pulsong naglalambitin sa mga hininga. Sa isang iglap, ang realidad ng animo'y papalapit na mga sandatahan ay naging mga espada, o bala, sa aming mga ulunan. Sa unang pagkakataon, nakilala ko sa likod ng sari-saring mga facial expressions: gulat, mangha, pagkalito, ang takot. Inaakay ng isang ina ang anak niya sa likod ng posteng semento upang iwasan ang mga ligaw na bala. Walang tigil ang teenager sa pagtunghay sa cellphone, tungkol sa mensaheng kahahatid pa lamang ng mga estasyon. Ang mag-asawa ay magkayakap na nakaupo sa isang sulok ng hall. Sa kabuuan nitong kampus, ang mga anino ay balisang nagpapasikut-sikot. Ang dating mga bulong ay naging sigaw.

Syempre, natatakot din ako. Kung dudumugin nila kami, mahirap magtanggol kung may hang-over na pasan-pasan sa ulo. At saka napakasaklap naman yatang matapos na ang lahat-lahat sa buhay ko nang hindi ko man lang naipasa yung requirements ni Rubin sa MP173. (Palagay mo kaya, magdadalawang-isip silang todasin ang tulad kong may "binubuhay" na romansang nobela at kwentong pambata?)

Lakad lang ako nang lakad. Nang mapagod, itinayo ko ang isang nakakalat na silya. Naupo. Ngumiti sa akin ang aleng kaharap. Kinumusta ko siya. "Kumusta po kayo?" tanong ko sa kanya. (Kasabay na kasabay ng "kayo?" ang muling kresendo ng mga putok, na parang sinasabing "Wala sa lugar ang tanong mo, tanga!") Maaliwalas ang mukha niya. Nakakapanatag ng kalooban. Isang "irony" tuloy na taga-KMU pala siya. Mas naging magiliw ang ngiti niya nang batiin ko siya ng "Happy Labor Day", kasabay ang trivia na ito ang kauna-unahang Mayo Uno na "kakampi" ng kilusan ang gobyerno.

"Tapos dito pa tayo mamamatay," pabirong sabi niya.

EDSA 3: Tanaw mula sa loob

Unang pahina

Sari-saring Kwento
Kung ang gabing ito ay isang maikling kwento, ano ang naghihintay na eksena bukas ng umaga? Para bang may malagim na katapusang itinatago ang dilim, at maya-maya'y tigmak ng dugong isasabog naman ng bukangliwayway. Habang naghahanap ng masisindihan ng yosi, inaalala ko ang kung anu-anong detalye ng mga naging masaker sa Chile at Indonesia. At sino ang makakalimot sa mga kabataang walang buhay na inumaga dito sa Mendiola noong FQS?

Samantala, may kani-kanya rin namang short stories itong mga kapwa ko refugees. Halimbawa, itong si Senen, dating LFS member noong Philo student siya, ay papauwi na galing Mendiola at kasalukuyang umiihi sa ilalim ng Nagtahan nang matanaw niyang nagma-martsang tila army ng mga zombies ang mga kampon ni Erap mula sa pinakadulung-dulo ng kalsada. Labis siyang namangha sa dami ng mga ito at sa nakakikilabot nilang ingay, dahilan upang siya'y lagnatin at masuka sa kanyang kinatatayuan. Iika-ika siyang nagtatakbo palayo, lampas sa mga kubling eskinita, pabalik sa pinanggalingan nyang rally. At dito na niya sa Beda natapos ang jingle niya.

Aling Paz ang pangalan ng aleng nagtago sa likod ng pader, kasama ang kanyang anak. Nagtitinda siya ng kendi at sigarilyo kanina nang magkagulo. Sa takot, naiwan niya ang lahat ng kanyang mga paninda. Marusing silang pareho at mukhang gutom na gutom. Kinaumagahan, makikita ko siyang muli sa ilalim ng punong akasya habang pinapatulog niya ang kanyang bunso, at kumakain siya ng chicken sandwich.

Si Mang Domeng naman ang aming kusinero. Chief cook siya sa isang hotel sa Malate. Tatahi-tahimik lang siya sa isang tabi, na parang ayaw masangkot sa kung ano pang dagdag na gulo. Pero nang maubusan ako ng Winston, iniabot nya yung kaha niya ng Hope. Payat siya, marami nang puting buhok at paos ang boses. Sabi niya, marami siyang mga kasamang nakaalis na kanina; nagpaiwan lang siya. Dagdag pa ni Mang Domeng: "Pag nakalaya tayo dito, punta kayo sa hotel namin minsan at ipagluluto ko kayo."

Alas-singko na ng umaga. Nahihimbing sa semento ang aming mga kasama. Sumandal ako sa poste at lumipad sa kabilang mundong walang panaginip.

Pwersa ng Masa
Nagising ako sa alarm clock ng mga armalayt. Umaga na. Sa gitna ng malawak na football field, nakapalibot kami habang ipinapaliwanag ni Chito Gascon ng KOMPIL kung ano na ang nangyayari sa labas. Aniya, wala pang katiyakan kung gaano pa katagal kami rito sa loob. Sa himpapawid, dalawang helikopter ang biglang sumulpot, umikot nang ilang beses na parang nagmamanman. Sa ilang saglit, inakala kong pauulanan kaming lahat ng machine gun.

Samantala, mapapanood sa loob ng van ng Channel 4 kung paanong pagdadamputin ng mga pulis ang mga pro-Erap. Anasan at sigawan mula sa aking mga kasama.

"Buti nga sa inyo, mga gago!"

"Dapat nga, kanina pa nila ginawa 'yan. Ilang oras na tayong stranded dito!"

"Bakit di pa pagbabarilin ang mga put---a!"

"Maximum tolerance daw kasi."

"Tayo ang dapat isipin ni Gloria, hindi sila."

"Ang babaho nila! Nangangamoy hanggang dito!"

Muli, napaliligiran ako ng mga mukha ng People Power 2: office worker, aktibista, manggagawa, madre, doktor, musikero, businessman, probinsyano, kolehiyala, bading at lesbyana, mag-syota. Kami ang minsan pang nagpagulong sa makinarya ng pagtutol. Kami ang nagising at kumilos upang patalsikin ang pangulong mandarambong.

Alas onse ng tanghali nang pasukin namin ang mga bakanteng klasrum ng Beda. Kung makapasok man ang mga pro-Erap sa kampus, mahihirapan silang matunton ang kinalalagyan namin. Abot-tanaw mula rito sa kubling silid ang geyt. Sa kabila, naroon ang batalyon ng mga kaaway: nag-iipon ng lakas, naghihintay ng tamang oras. Maririnig ang nakasisindak nilang sigaw na parang hamon ng isang hayok na tribu. Binabalya nila, kinakalampag ang geyt. May ilang nagtatangkang umakyat sa pader. Alam nilang narito kami.

Kung napapanood lang ito ni Revsee, sasabihin ko sa kanyang nagising na ang masang Pilipino. Ngunit ang gumising sa kanila ay hindi si Marx o si Mao, hindi si Bonifacio o si Rizal o si Recto, kundi si Joseph Estrada. Ngayo'y naghihimagsik sila, they're storming the Bastille kumbaga, pero tayo ang nais nilang lipulin. Namputsa, nasa kabilang dulo na naman sila. Ang Masa, Bayani at Tagapaglikha, ay hindi kilala ang kanyang kaaway. Heto tayo, kasama natin ang United Front, ang hindi namamatay na Middle Class: office worker, madre, doktor, musikero, businessman, estudyante. At kahit pa mamasdan ko ang kakapusan ng kanilang ideolohiya, hindi ko maikakailang kaparehong-kapareho ko sila. Sa mga sandaling 'to, natuklasan kong katulad nila, kinatatakutan ko at kinamumuhian ko ang Masa.

Ang sumunod na ugong ng mga baril ay tumagal ng minuto, kasabay ng libu-libong hintakot na sigaw. Mula sa kabila ng geyt, umalsa ang makapal na ulap ng tear gas at dinala ng hangin sa loob ng silid.

Eskapo
Sa gitna ng pagsusulat ng isa sa mga naunang talata, nagsimulang maglabasan sa silid ang aking mga kasama. "Wala na raw sila," ang paulit-ulit na balita. Nakahinga nang maluwag ang lahat. Isinilid ko ang notebook sa bag, bumangon sa higaang karton.

Nang bumukas ang geyt palabas ng Mendiola, nagpalakpakan at nagsigawan ang mga tao. "Tenkyu! Tenkyu!" ang masaya nilang bati sa mga kagawad ng PNP. Sa labas, nagkalat sa kahabaan ng Mendiola ang mga labi ng naganap na gyera. Malalaking tipak ng bato at semento ang tila ibinuhos ng bagyo sa gitna ng kalsada. Lumingon ako sa dakong Legarda kung saan naitaboy ang mga pro-Erap. Isang tsinelas ang nakita kong naiwan sa kalsada.

Nilakad namin ang daan patungong Malacañang, natatanuran sa magkabilang panig ng mga pulis, sundalo, at tangke. Sa geyt ng Malacanang, dalawang kalalakihang maka-Erap ang bitbit ng mga pulis. Duguan silang kinaladkad at paupong isinandal sa geyt ng palasyo. Mabilis silang pinaligiran ng mga tao. Isang tadyak ang umabot sa tagiliran ng isa sa kanila. "Magkano?" ang nang-uusig na tanong ng isa sa amin. Ngunit nakatingin sila sa malayo, tila hindi alam kung nasaan sila.

Mula sa hardin ng Malacañang, kung saan tinanggap kami ng Pangulong Arroyo, inihatid kaming lulan ng barge sa kabilang pampang ng Ilog Pasig. At mula doon, isang van ang nagsakay sa amin patungong backgate ng palasyo, kung saan lumabas kami sa bandang Paco.

Hang-over
Mahigit kalahating taon na ang nagdaan mula nang maganap ang kwentong ito (kung kwento nga itong masasabi). Napakalapit ko man sa lugar ng pinangyarihan, hindi ko namasdan ang kanyang kabuuan, maliban sa mga ulat na napanood na lamang sa TV kinagabihan. Sa loob ng silid, sa likod ng geyt, hindi ko namukhaan ang galit ng aking mga kababayan.

At naiisip ko: isa ring malaking Silid ang naghihiwalay sa atin sa mundong ginagalawan nila. Isang higanteng Geyt ang tumatakip sa ating mga mata palayo sa mundo ng kanilang karanasan. Dahil dito, hindi natin masakyan kung anong "world view" ba ang nagsabi sa kanila upang ituring nilang tagapagligtas si Erap. Sa isang banda, mukhang isinasadula ng ating lipunan ang isang makabagong Allegory of the Cave (o of the Gate?) ni Plato.

At malay natin, baka tulad ng bugtong ni Plato, naghihintay din ang sarili nating kalayaan sa piling nila, hindi sa loob ng ating mga silid, kundi sa labas ng kweba.

----------------
Isang computer programmer si Ronald kung hindi siya kasama sa mga rally. Mag-iisang taon nang hindi niya naipapasa ang requirement na romansang nobela ni Prof. Rubin sa UP.

For comments and reactions to this article, please visit Tinig.com Forums.